Neler Yeni

Mantik ders notlari

ELFDaily 

#code
Yönetici
I. Ünite : KLASİK MANTIK

A. MANTIĞIN ALANI ve İLKELERİ

1- Mantığın Tanımı
_Mantık, bizlere doğru düşünmenin yollarını gösteren bir bilimdir.
_Doğru düşünmenin, sağlıklı akıl yürütmenin şart ve kurallarını gösteren kural koyucu(normatif) bir disiplindir.
_Düşüncede gerçeği bulmaya yarayan ve yanlışlıklardan korunma yollarını gösteren bir disiplindir.

Mantığın temel amacı (bilimsel dilden günlük dile kadar tüm alanlardaki) ifadeleri genel bir yöntemle inceleyerek doğruluk ya da yanlışlık yargısıyla değerlendirebilmektir. Mantık, bu amaç için, düşünme faaliyetini çözümlemekle işe başlar. Buna göre:
Her insan zihninde herhangi bir konu ile ilgili çeşitli yargılar (önermeler) vardır. Ancak insan, daha geçerli bir doğru bilgi aradığı için, elindeki bilgilerden yeni bilgilere ulaşmaya çalışır. Mantık içerisinde, düşünme faaliyeti bir “akıl yürütme” (kıyas) olarak adlandırılır. Akıl yürütme ise verilen yargılardan (öncüllerden) doğru ya da yanlış olabilecek yeni bir yargı çıkarma işlemidir. Önermelerin doğru veya yanlış olabilmesine doğruluk değerleri denir.

Uyarı : Mantık içerisinde akıl yürütmenin doğruluğu ile gerçek yaşamın doğruluğu birbirinden ayrı olarak değerlendirilir. Mantıkta öncelikli olan (kimi zaman gerçek yaşamın doğruluğuna ters düşse de), akıl yürütmenin doğruluğudur.



Öncüllerden zorunlu olarak çıkan yargıdır.
BİLGİ DOĞRUSU: Yargının gerçege uygunluğunu iafade eder.(ekmek sıcaktır)
MANTIK DOĞRUSU:Yargının düşünce ilke ve kurallarına uygunluğunu ifade eder
Bütün öğrenciler çalışkandır, Ali öğrencidir, Ali çalşkandır…
Mantığın Özellikleri:

• Nasıl daha doğru düşünülebileceğini inceler. Bu nedenle olması gerekeni konu edinir ve bu nedenle kural koyan (normatif) bir alandır.
• Doğruluk değerini sorgularken deney-gözlem yoluna başvurmaz.
• Tüm alanlar için düşünme metotları geliştirir.
• Kendisine özgü araştırma yöntemleri vardır.



TERİM-ÖNERME-DEDÜKSİYON
1.öncül:(önerme) TÜM İNSANLAR(terim) AKILLIDIR.(terim)
2.öncül:(önerme) AHMET(terim) BİR İNSANDIR.(TERİM)
3.sonuç:(önerme) O HALDE AHMET(TERİM) AKILLIDIR.(TERİM)
DEDÜKSİYON (TÜMDENGELİM)
MANTIK İLKELERİ

İnsan aklı bir durum karşısında bazı ilkeler çerçevesinde düşünce geliştirir. Mantık ise bu ilkeler içerisinden bazılarını kendisine temel alır bu ilkeler şunlardır:

a. Özdeşlik (Aynılık) İlkesi
Bir varlığın değişmediği müddetçe hep aynı kalacağını anlatan ilkedir. “A, A’dır” şeklinde gösterilir. Kısaca, “Bir şey ne ise, yalnızca odur” yargısını bildirir.

b. Çelişmezlik İlkesi
Bir yargı aynı zamanda ve aynı şartlarda hem kabul edilip hem reddedilemez. Herhangi bir varlığın aynı anda hem bir şey, hem başka bir şey olamayacağını ifade eder. “A, -A değildir” (A, A olmayan değildir) şeklinde gösterilir. Örneğin, ”Bir şey, aynı anda hem bir yerde, hem de başka bir yerde olamaz.”


c. Üçüncü Halin İmkansızlığı
Bir varlık ya kendisidir ya da kendisi olmayandır. İfadesi, “A veya -A”dır. Bunun dışında üçüncü bir durum olanaksızdır. Çünkü bir şeyin kendisiyle birlikte kendisi olmayanının toplamı evrensel kümeye karşılık gelir. “A + '-A' = Evren” şeklinde formüle edilir.Bir maden ya serttir yada sert değildir, bunların dışında bir şey olamaz.
Örneğin : Elma kırmızıdır ya da kırmızı olmayandır.
(Zaten “kırmızı” ve “kırmızı olmayan her şey” tüm evreni ifade ettiği için üçüncü bir durum imkansızlaşmaktadır.)


d. Yeter - Sebep İlkesi
Herşeyin bir varolu sebebi vardır. İnsan yoktan bir şeyi var edemeyeceğine göre her varlığın bir varoluş sebebi olması gerekir.Herhangi bir durumun gerçekleşmesi için belli bir durumun yeterli olması ilkesidir.

Örneğin : “Çalışırsan başarırsın” ifadesinin doğruluğu için “Bütün çalışanlar başardılar” ifadesi yeterlidir.


Mantıkta anlam taşıyan en küçük birime Kavram (terim) denir. Kavramlarla yapılan bilgilendirme amaçlı ifadelere Önerme; önermelerden yeni bir önermeye ulaşma işine de Kıyas denir. Ancak her üçünün de mantık içerisinde ayrı bir önemi vardır.
Yukaıda saydığımız ilkeler doğru düşünmeyi sağlayan ilkelerdr.
MANTIK İLKELERİNİN KAYNAĞI
EMPRİZİM: Tüm bu ilkelerin doğayı gözlemlememizden ortaya çıktığını yanı deneylerle elde ettiğimizi savunur.
RASYONALİZM:Mantık ilkelerinin doğuştan doğuştan zihinde bulunduğunu savunur.

B. KAVRAM ve TERİM

Kavram, zihnimizde düşündüğümüz herhangi bir şeyi ifade eder.(ağaç ev araba)
Terim ise kavramların dil ile ifadesidir. Kavramı dile getirmek için kullanılır.
Örn:kedi kavramı genel bir kavramdır ve tüm kedilerin zihnimizdeki ortak özellikleri kedi kavramını oluşturu. Bu kavramı ifade etmek için kullandığımız kedi sözcüğü ise semboldür ve terimdir.

1- Kavram Çeşitleri

Mantık her kavramı öncelikle “Nelik” ve “Gerçeklik” olarak ele alır. Nelik, bir kavramın zihinde taşıdığı tüm anlamlardır.Gerçeklik ise bir kavramın dünyada taşıdığı tüm somut özelliklerdir. Bir varlığın gerçekliği olsa da henüz algılanmamışsa neliği oluşmaz. Her neliği olan kavramın ise dış dünyada bir karşılığı olmayabilir (örneğin, hayali varlıklar). Ama her kavramın bir neliği vardır.




a. Tek Tek Ele Alınışlarına Göre Kavramlar

Genel tekil ve kavramlar:
Kavram bir sınıfın tümünü gösteriyorsa buna “Genel” kavram denir. (Lise)
Kavram tek bir bireyi gösteriyorsa tekil bir kavramlardır.(Akdağmadeni Lisesi)
Tümel, Tikel ve Tekil: Eğer bir kavram, ifade ettiği grubun tamamını kapsıyorsa (bütün insanlar, tüm gezegenler, tüm çiçekler…) “tümel” ; eğer ifade ettiği grubun tümü kadar büyük, bir tek üyesi kadar küçük olmayan bir kısmını kapsıyorsa (bazı insanlar, bir kısım gezegenler, birkaç çiçek…) “tikel” ; eğer gruptaki yalnızca bir elemanı kapsıyorsa (Ali, Ayşe, Dünya, papatya…) “tekil” kavramdır.
Soyut ve Somut: Bir kavram, gerçekliği olan bir nesneye karşılık geliyorsa “somut”; bir nesnenin ya da nesnelerin ortak özeliğini ifade ediyorsa “soyut” kavramdır.
Kollektif ve Distribütif: Bir kavram insanlar grubunu işaret ediyor ve grubun tamamını ifade ediyorsa kollektif (ortak bir amaç etrafında) kavramdır.(OKUL,ORDU)
Kavram insanlar grubunu işaret ediyor ama gruptaki bir bireyi ifade ediyorsa distribütif (dağıtılmış) kavramdır.(ÖĞRENCİ,ÖĞRETMEN,MEMUR,ER,SUBAY)
Olumlu ve Olumsuz:Belirttiği varlıkta o özelliğin bulunduğunu gösteren terimdir.(canlı çalışkan dürüst akıllı)
Açık ve seçik kavramlar: Anlatılanı tam olarak kavramamıza imkan veren, tüm niteliklerini bildiğimiz kavramlardır.(Geometride doğru kavramı), seçik kavramlar ise söylenenin başka kavramlarla karıştırılmadan anlaşılmasını sağlayan kavramlardır.(Kitap ve defter)
b. Birbirleriyle İlişkilerine Göre Kavramlar
Kavramlar birbirleriyle ilişkilerine göre ikiye ayrılır.
- Özlük ve İlintilik:Bir kavramın varlığı yüklendiği kavramın varlığına bağlıysa özlük adını alır. İnsan akıllı bir hayvandır önermesnde akıllı kelimesi insana özgü bir kelmedir.
Eğer bir kavram yüklenilenin özünde değilse ve diğer türlercede paylaşılıyorsa ilintililik adını alır.
Örneğin : “İnsan, elektronik alet yapandır.” ifadesinde “elektronik alet yapmak” sadece insana özgü olduğu için “insan” kavramının “özlüğü” olur. Ancak “İnsan, hareket edendir.” ifadesinde “hareket etmek” insan dışında diğer canlılarda da görüldüğünden “insan” kavramının “ilintiliği”dir.
KAVRAMLARIN GÖSTERME HALERİ
Nelik(kavram) : Varlığın zihnimizde bıraktığı etkiyle oluşan izlenimlerdir. Bu izlenimler doğrudan varlığın taşıdığı özellikler olabileceği gibi varlığın taşıdığı özelliklerin tersine çevrilmiş hali de olabilir.
Örneğin : ölüm - ölümsüzlük.
Gerçeklik(varlık): Dış dünyada belli bir konuma sahip, yer kaplayan ve üzerinde deney-gözlem yapılabilen her şeye denir.
Kimlik(terim): Kavramların dildeki söyleniş biçimleridir. Aynı zamanda, dilde tek başına anlam taşıyan en küçük birim olduğunu da söyleyebiliriz.
Gerçeklik kavram ve terimi bir arada gösterecek olursak aşağıdaki şekil ortaya çıkacaktır:





Kaplam : Bir kavramın kendi bünyesinde taşıdığı alt grupları o kavramın kaplamını belirtir. En genel ifadeler,daha çok kaplama sahiptir.


İçlem : Bir kavramın kendi bünyesinde taşıdığı özelliklerdir. En özel ifadeler,daha çok içleme sahiptir.

Örneğin : “Varlık” kavramı “canlı” ve “cansız” kavramlarını alt grubu olarak bünyesinde barındırır. “Canlı” ve “cansız” kavramları da birçok alt kümeye sahiptir ve bu alt kümeler aynı zamanda “varlık” kavramının alt kümeleri sayılır.








2- Kavramlar Arası İlişkiler
a. Eşitlik İlişkisi
Eğer, iki kavram, karşılıklı olarak birbirlerinin tüm elemanlarını kapsayıp, bünyelerinde barındırıyorlarsa bu kavramların aralarında eşitlik ilişkisi vardır.


b. Ayrılık İlişkisi
Eğer, iki kavram, birbirlerinin hiçbir elemanını kapsamıyor ve bünyelerinde barındırmıyorlarsa bu kavramların aralarında ayrıklık ilişkisi vardır.


c. Tam Girişimlilik İlişkisi
Eğer, bir kavram, diğer bir kavramın tüm elemanlarını kapsıyor; ancak daha özel olan kavram, diğerinin sadece bazı elemanlarını kapsıyor ise bu kavramların arasında tam girişimlilik ilişkisi vardır.

d. Eksik Girişimlilik İlişkisi
Eğer, iki kavram da karşılıklı olarak birbirlerinin bazı elemanlarını kapsıyorlarsa, aralarında eksik girişimlilik ilişkisi vardır.











BEŞ TÜMEL(CİNS,TÜR,AYRIM,ÖZGÜLÜK,İLİNTİ)
Mantıkta terimlerin tümellik ve basitliklerine göre aralarında bir takım derecelendirme ve sınıflama yapılmıştır. Bu derecelendirme ve sınıflama sonucunda beş ayı değer ortaya çıkmıştır.
a)CİNS: Birlikte düşünülen terimlerden kaplamı daha fazla olandır.Örneğin kedi, tavşan, kuş nedi diye soracak olursak cevabımız hayvan olacaktır ve hayvan bir cins ifadesidir.
CEVHER
Cismi olmayanlar _________________l l________________Cismi olanlar
Canlı___________l l__________Cansız
Duygulu_________l l_______Duygusuz
Akıllı___________l l_________Akılsız
Cins kendi arasında uzak cins ve yakın cins diye ikiye ayrılır.
Bir türün hemen üstünde olan yakın cinstir. Akıllı, Duygulunun yakın cinsidir.
Türün bağlı olduğu yakın cinsin daha üstünde bulunan cinslere uzak cins denir. Akıllı, Canlının uzak cinsidir.
b)TÜR:Kaplamı(genelliği) daha az olandır.Örneğin omurgalılar içinde kedi bir türdür. Kedi terimi omurgalı cinsinin bir türüdür.
c)Ayırım: Aynı cins içerisinde türleri birbirinden ayırmaya yarayan özelliklerdir.
Örn; Kuş türünü solucandan ayıran özellik uçmasıdır. Buda kuşun ayrımıdır.
d)Özgülük: Bir özelliğin sadece bir türe ait olmasıdır.
Örn; Düşünmek insana, havlamak köpeğe miyavlamak kediye özgü özeliklerdir.
e)İlinti: Bir özelliğin birden fazla türe ait olmasıdır.
Örn; Yürümek, yüzmek,koşmak birden fazla türe ait olan özelliklerdir.
3- Tanım

Herhangi bir kavramın anlamını, diğer kavramları kullanarak daha anlaşılır hale getirmektir
Tanımlar, kavramın içleminde veya kaplamında bulunan kavramlara dayanarak, bir de başka kavramlarla yeni ilişki bağları kurularak yapılabilir.
TANIM
a)İçlemine ve Kaplamına dayalı tanım__________l l_________b)Tanımlanana Göre Tanım
1)Kaplama dayalı__ l l____2)İçleme dayalı 1)Ad tanımları_______l l_______Nesne tanımları
Tanım(totloji) tanım(beştümele göre) (Gerçek Tanım)



Beş tümele göre yapılan tanım çeşitleri:
a)Uzak cins ve ilnti gözeterek yapılan tanımlar: ‘‘İnsan iki gözlu bir varlıktır’’ varlık insanın uzak cinsidir, iki gözlü olma özelliği insanın başka türle paylaştığı bir özelliktir ve ilintidir.
b)Uzak cins ve yakın ayrım gözeterek yapılan tanımlar:’’insan akıllı varlıktır tanımında varlık insanın uzak cinsidir akıllı olma özelliği insanı diğer türlerden ayıran bir özelliktir.
c)Yakın cins ve ilinti gözetilerek yapılan tanım: ‘’İnsan uyuyan havandır’’ Hayvan insanın yakın cinsidir uyuma özelliği insanın diğer türlerle paylaştığı bir özelliktir ve ilintidir.
d)Yakın cns ve yakın ayrım gözetilerek apılan tanım: ‘’İnsan konuşan bir hayvandır’’ Hayvan insanın yakın cinsidir. Konuşma özelliği insanı diğer hayvan türlerinden ayıran yakın ayırımıdır.
Tanımlanana Göre Tanım Çeşitleri

- Ad ve Nesne Tanımları
Bir kavram, başka kavramlarla zihinden yeni ilişkiler kurularak açıklanıyorsa (Örn: “Araba, çağımızın gerekleri arasında sayılan, önemli bir araçtır”; “Çikolatalı pasta, dünyanın en güzel yiyeceğidir”…) ad tanımıdır.
Deney ve gözlem ile ispatlanmış bir özellik yüklenerek açıklama yapılıyorsa (Örn: “Su, deniz seviyesinde 100 oC’ de kaynar”; “metaller, ısınınca genleşir”…) nesne tanımıdır.
-Ad tanımları uzlaşıma, nesne tanımları gerçekliğe işaret eder.
-Ad tanımları kanıtlanamaz çürütülemez, nesne tanımları kanıtlanabili ve çürütülebilir.
-Ad tanımları özgülük ve keyfiliğin olduğu tanımlardır, nesne tanımları deney ve gözlem yoluyla saptanması gerekir.

Tanımın Özellikleri:

– Tanım tam olmalıdır. Yani tanımlanan kavrama dahil tüm elemanlar tanımda kapsanmalı, o kavrama dahil olmayanlar dışarıda bırakılmalıdır.
– Bilinmeyen bir kavramla tanım yapılmamalıdır.
– Tanımda kısır döngü bulunmamalıdır. Yani açıklaması tanımlanan kavrama bağlı başka bir kavram tanımda olmamalıdır.
– Tekil terimler tanımlanamaz, ancak detaylı tasvirleri yapılabilir.
– Tanım ne çok kısa ne de çok uzun olmalıdır.

Tanımlanamazlar:
- Duyu organlarıyla elde ettiğimiz bazı veriler tanımlanamaz(kokular,tatlar,sesler)
-Duyguların tanımı yapılamaz(aşk,öfke,nefret)
-Üstün cinslerin kavramları tanımlanamaz.





4-ÖNERME
Belli bir yargı ifade eden ve bir doğruluk veya yanlışlık değerine sahip olan cümlelerdir.. İstek, emir, soru ve ünlem bildiren ifadeler, herhangi bir doğruluk değeri alamayacakları için önerme olarak değerlendirilmez.
Bir cümlenin önerme olabilmesi için:
1)Yargı bildirmesi
2)En az iki terimden oluşması
3)Terimleri birbirine bağlayan bir bağın olması gerekmektedir.
Önerme Çeşitleri:
a)Yargının Niteliği Bakımından:
-Olumlu Önermeler: Yüklemde bildirilenin öznede bulunduğunu ifade eden önermeler olumlu önermelerdir. Örn:Ali sınıftadır.
-Olumsuz Önermeler: Yüklemin özneye ait olmadığını ifade eden önermelerdir.
Örn: Ahmet sınıfta değildir.
b)Yargının Sayısı Yönünden Önermeler:
-Basit Önermeler: Bir özne ve bir yüklemden oluşan ve tek bir yarı içeren önermelere basit önermeler denir. Basit önermeler öznenin niceliğine göre:
1)Tümel Önerme:Öznesi bir gurubun bütününü içine alan önermelerdir (Bütün,Her,Hiçbiri)
2)Tikel Önerme: Öznesi bir grubun bir kısmını içine alan önermelerdir.(Bazı,kimi,birçoğu)
3)Tekil Önerme: Öznesi bir grubun sadece bir bireyini içine alan önermelerdir.(Dünya,Ankara,Ali)
4)Belirsiz Önerme: Öznesinin niceliği(sayısı) belirsiz olan önermelerdir. (Çiçek güzeldir)

-Karmaşık Önermeler: Birden fazla özne ve yüklem içeren önermelerdir.
1)Öznesi bakımından Karmaşık Önermeler: ‘’Dün ağlayan ali uyudu.’’ Önermesinde yanlızca ali uyudu diyebilirdik fakat dün ağlayan kelimesi ali’yi niteliyor ve yardımcı cümledir.
2)Yüklemi bakımından Karmaşık Önermeler: ’’İhmal büyük kazalara yol açan bir kusurdur.’’ Önermesinde karmaşıklık yüklemden kaynaklanır. Aslında ‘’ihmal kusurdur’’ demek daha doğrudur.
3)Hem öznesi hem yüklemi bakımından Karmaşık Önermeler: Hem özne fazlalığı hem yüklem fazlalığı vardır.
Bileşik Önermeler
Birden fazla yargı içeren önermelerdir. Birleşik önermeler açık veya gizli olmak üzere ikiye ayrılır.
1)Bileşikliği Açıkça Belli Önermeler: Şekil bakımından iki yargı taşıdığı kolayca belirlenebilen önermelerdir.Bu ise kendi arasında dörde ayrılır.
a)Koşullu Önermeler: Yargının bir koşula bağlı olduğu önermelerdir. İki cümleyi birbirine bağlayan bağ (ise) kaldırıldığına iki ayrı anlamlı cümle kalır. Bu iki cümleden ilki ön bileşen ikicisi ise art bileşen adını alır. Koşullu önermede bitişik koşullu ve ayrık koşullu olmak üzere ikiye ayrılır.
-Bitişik Koşullu Önermeler: Her iki önermede ön bileşen ve son bileşeni birbirine yaklaştırılıyor yada birbirinden uzaklaştırılıyorsabuna bitişik koşullu önerme denir.
Örn: ‘’Yağmur yağarsa bolluk olur.’’ Önermesinde ön ve son bileşenler birbirlerine yaklaştırılmıştır. Bu önerme olumlu bitişik önermedir. ‘’Yağmur yağarsa bolluk olur değil.’’ Önermesinde ise yağmur yağar ön bileşeni ile bolluk olur değil son bileşeni, son bileşenin olumsuzlaşması nedeni ile birbirinden ayrı tutulmuştur ve dolayısıyla bu önerme olumsuz bitişik önermedir.
-Ayrık Koşullu Önerme: Koşullu önermelerde ön ve son bileşenin birbirini yok etmesi koşulu varsa o, önerme ayrık koşullu önermedir. Örn: Sayılar ya pozitiftir yada negatiftir. Önermesinde ya ön bileşen yada son bileşen doğrudur ikisi birden doğru olamaz.
b)Bağlantılı Önermeler: Birbirine olumlu yada olumsuz olarak bağlanmış olan, çok sayıda özne ve yüklem taşıyan önermelerdir.İki türü vardır;
-Olumlu Bağlantılı Önermeler: Birden fala öznenin birden fazla yükleme olumlu bir şekilde bağlanmasıdır. Örn: Bu yaz hem tatil yaptım hem çalıştım. Cümlesinde yüklem ve özne birden fazladır ve özneye olumlu olarak bağlanmıştır.
-Olumsuz Bağlantılı Önermeler: İki özne ve iki yüklem arasındaki bağlantıyı olumsuzlayan önermedir.
Örn: Bu yaz ne tatil yaptım nede çalıştım.
c)Nedenli Önermeler: Birbirlerine neden bildiren bir sözcükle bağlanmış olan önermelerdir.
Örn: Çok kitap okuyorlar çünkü bilgili olmak istiyorlar.
d)Ekili Önermeler: Fakat, lakin, bununla birlikte gibi sözcüklerle yapılan önermelerdir.
Örn: Başarılı olmak için bilgi şarttır:fakat çalışmak da gerekir.
2)Bileşikliği Gizli Olan Önermeler: Bileşik olduğu yalnız anlamlarından çıkartılabilen önermelerdir.Dörde ayrılır
-Özgülü Önermeler: Yüklemin yalnız özneye ait olduğu bildirilen önermelerdir.Bu tür önermelerde sadece,yalnız,ancak kelimeleri kullanılır.
Örn:Sadece kanatlılar uçar.
-Çıkarmalı Önermeler: Öznenin kapsamına giren bir kısım bireyleri dışarda tutarak yapılan önermelerdir. Bu tür önermeler dışında, haricinde gibi kelimeler kullanılır.
Örn: Selmanın dışında herkes ÖSS’yi kazandı.
-Karşılaştırmalı Önerme: Bir fikri karşılaştırma ile ifade eden önermelerdir. Bu tür önermelerde (daha,en) gibi kelimeler kullanılır.
Örn: Türkiye’nin en büyük gölü Van gölüdür
-Sınırlandırıcı Önerme: Zamanı sınırlandırarak yargıda bulunan önermelerdir.Bu tür önermede
(den beri,dan bu tarafa) gibi ekler getirilir.
Örn:İki günden beri okullar tatildi.
c)Yargının Kipliği Yönünden Önermeler: Bir yargı üzerine verilmiş yargıları taşıyan önermelere kipsel önerme denir.Bu tür önermelerde özne ve yüklem arasındaki ilişki değil önermenin tümü ile ilgili bir özellik söz konusudur. Örneğin ‘‘Zorunlu olarak iki ile ikinin toplamı dörttür.’’ Önermesinde iki ile ikinin toplamı dörttür. Yargısı üzerine ikinci bir yargıda bulunulmuş olur. Özneyle yüklem arasındaki ilişki, bir zorunluluğa bağlanmıştır. Üçe ayrılır.
-Yalın Önermeler: Öznenin bir özelliğinin yüklemde ifade edildiği önermelerdir. Bu tür önermelerde yüklemde belirtilen özellik deney ve gözlem sonucunda saptanmıştır.
Örn:Dünya yuvarlaktır önermesi yalın bir önermedir. Bunun gibi deneye dayanan tüm önermeler yalın önermelerdir.
-Zorunlu Önermeler: Yalın önermeler gibidir fakat ayrılan tek yanı zorunlu olmasıdır.
Örn: İkiyle üçü toplamının beş olması zorunludur. Bu önerme zorunlu(kipi belli) bir önermedir. Burada zorunluluk başka türlü olmamaktan kaynaklanır.
-Mümkün Önermeler: Bu tür önermeler olasılığı dile getirir.
Örn: Bu gün yağmur yağabilir.
ÖNERMELER ARASI İLİŞKİLER
Basit önermeler arasındaki ilişkileri kaşıt olma ve döndürme başlıkları altında ele alacağız.
-Karşıt Olma: Öznesi ve yüklemi aynı olan iki önerme ya nicelik(tümel,tikel) yada nitelik(olumlu,olumsuz) veya hem nicelik hem de nitelik bakımından birbirinden farklı ise bu iki önerme arasında karşıt olma ilişkisi vardır.


Tümel Olumlu………………………………A (Her……………………….’dir)
Tümel Olumsuz……………………………E (Hiçbir……………………’dir)
Tikel Olumlu…………………………………I (Bazı………………………’dir)
Tikel Olumsuz…………………………….O (Bazı……………….’değildir)
-Döndürme: Bir önermenin olumlu veya olumsuzluğuna, doğru veya yanlışlığına dokunmadan öznesini yüklem, yükleminide özne yapmaktır. Döndürme sonucu önerme aynı doğruluk değerine sahip olmalıdır.
a)Düz Döndürme: Bir önermeninniteliğine ve doğruluk değerine dokunmadan öznesi ile yüklemini yer değiştirmektir.
Örn:’Bazı insanlar güçlüdür’ önermesinin düz dön döndürmesi ‘Bazı güçlüler insandır’ olur.
1)Düz Döndürme Kuralları:
a)Tümel olumlunun (A) düz döndürmesi tikel olumlu (I) dır.
Bütün atlar hayvadır (A)…….döndürme…. Bazı hayvanlar attır(I)
b)Tümel olumsuzun(E) düz döndürmesi tümel olumsuzdur.(E)
Hiçbir hayvan akıllı değildir(E)………döndürme…..Hiçbir akıllı hayvan değildir(E)
c)Tikel olumlunun(I) düz döndürmesi tikel olumludur(I)
Bazı çiçekler kokuludur(I)…………..döndürme…….Bazı kokulular çiçektir(I)
d)Tikel olumsuzun(O) düz döndürmesi yoktur.
C A M I E K R E M K I R D I
b)Ters Döndürme: Bir önermenin olumlu ve olumsuzluğuna dokunmadan öznesinin kaşıt halini yüklem, yükleminin karşıt halinide özne yapmaktır.
Örn: ‘’Bütün kuşlar kanatlıdır’’ önermesinn ters döndürmesi ‘Bütün kanatlı olmayanlar kuş olmayandır’

2)Ters Döndürme Kuralları:
a)Tümel olumlunun(A) ters döndürmesi tümel olumludur(A)
Bütün ağaçlar bitkidir(A)……………döndürme……………Bütün bitki olmayanlar ağaç olmayandır(A)
b)Tümel olumsuzun(E) ters döndürmesi tikel olumsuzdur(O)
Hiçbir taş ağaç değildir(E)……………..döndürme…………Bazı ağaç olmayanlar taş olmayan değildir(O)
c)Tikel olumlunun ters döndürmesi yoktur(I)—(yok)
d)Tikel olumsuzun(O) ters döndürmesi tikel olumsuzdur(O)
Bazı bitkiler çiçek değildir(O)…………döndürme………..Bazı çiçek olmayanlar bitgi olmayan değildir(O)
E R O L M O T O R S A T A R
5 KIYAS
Öncül adı verilen bir veya birden çok yargı arasında bağ kurarak sonuç adı verilen bir yargıya ulaşmadır.
Kıyas Kuralları
Bir kıyasın geçerli olabilmesi için kurallara uygun olması gerekmektedir.
1.Kural: Her kıyasta büyük,küçük ve ota terim olmak üzere üç terim vardır.
Büyük Terim:Sonuç önermesinin yüklemdir. Bütün canlılar Ölümü dür(Büyük Terim)
Küçük Terim:Sonuç önermesinin öznesidir. Ali Canlıdır. (Orta Terim)
Orta Terim:Her iki öncülde de tekrar edendir. O halde Ali ölümlüdür(Küçük Terim)
2.Kural:
Kıyas 1)Basit Kıyas, 2)Bileşik Kıyas, 3)Düzensiz Kıyas olmak üzere üçe ayrılır.
-Basit Kıyas: İki öncül ve bir sonuçtan oluşan kıyaslara basit kıyaslar denir.

ı.Öncül: Bütün kuşlar kanatlıdır
ıı.Öncül: Serçe kuştur
Sonuç: O halde Serçe kanatlıdır.
a)Kesin Kıyas: Sonuç önermesinin öncüllerden birinde anlam bakımından zorunlu olarak çıktığı kıyas türüdür.
Bütün insanlar Ölümlüdür
Ali insandır
O Halde Ali ölümlüdür.
b)Seçmeli Kıyas:Hem anlam bakımından hemde şekil bakımından öncüllerde bulunan kıyas türüdür.
ı.Öncül Herzaman güneş doğarsa güneş doğarsa oda aydınlıktır.
II.Öncül Güneş doğmuştur.
Sonuç O halde oda aydınlıktır.
-Bileşik Kıyas: İkiden fazla öncül önermeden oluşan kıyastır.
a)Zincirleme Kıyas:Ardarda gelen birçok basit kıyastan oluşan kıyaslardır.
I.Bütün omurgalılar kırmızı kanlıdır.
II.Bütün memeliler omurgalıdır.
III.Bütün memeliler kırmızı kanlıdır.
III.Bütün memeliler kırmızı kanlıdır.
IV.Bütün et yiyenler memelidir.
V.Bütün et yiyenler kırmızı kanlıdır.
V.Bütün et yiyenler kırmızı kanlıdır.
VI.Bütün kediler et yiyendir.
VII.O Halde bütün kediler kırmızı kanlıdır.
b)Sorit: Zincirleme kıyasta tekrar eden önermelerin ortadan kaldırılmasıyla oluşan kıyastır.
-Düzensiz Kıyaslar: Farklı sayıda öncülden oluşan kıyas çeşididir.
a)Enimem (Eksik Önermeli):Eksik ifade ile yapılan fakat zihinde tambir ifade şekli bulunan kıyaslardır.
I.Düşünüyorum
II.O halde varım.
b)İkilem: Öncülleri iki ayrık önermeden oluşan kıyas şeklidir.
(Eğer nöbetteysen niçin birliğe baskını haber vermedin)
(Eğer nöbeti tutmadıysan niçin kanun ve emirlere uymadın)
(Her iki durumdada suçlusun)
c)Safsata: Başkalarını yanıltmak için yanlış öncüllere dayanarak kıyas kurallarına uymadan oluşturulan kıyastır.
I.Gerçekler acıdır.
II.Baklava tatlı
III: O halde baklava gerçek değildir.

3- Düşünme Biçimleri
Düşünce, üç farklı biçimde gelişim gösterir:
a. Analoji (Özelden–Özele)
Zihnin iki benzer kavram arasında, benzerliğe dayanarak, yargı genellemesi yapmasıdır. Özel bir kavramdan diğer özel bir kavrama doğru yapılır.


b. Tümevarım (Özelden–Genele)
Zihnin bir kavrama dair birkaç örnek olaydan sonra benzer bütün kavramlar için geçerli kabul edilecek genel bir sonuca ulaşmasıdır. Özel bir kavramdan benzer bütün kavramların oluşturduğu genel bir kavrama doğru yapılır.



c. Tümdengelim (Genelden–Özele)
Zihnin bir kavramın bütün üyeleriyle ile ilgili genel bilgisinden hareketle o kavram grubuna ait tek bir eleman için geçerli kabul edilecek sonuca ulaşmasıdır. Genel bir kavramdan (benzeri) tekil bir kavrama doğru yapılır.
 

Üst Alt